Irak'a ihracatta en çok maliyet sürprizi yaratan konu, tek bir Irak gümrüğü olduğunu varsaymaktır. Yoktur. Pratikte iki ayrı idare, iki ayrı tarife ve iki ayrı belge dünyası var — ve hangisiyle muhatap olacağınızı malın nereden girdiği kadar nereye vardığı belirliyor.

Anayasal kaynak: politika federal, idare ortak

Sorun keyfî bir uygulama değil, anayasanın kendisinden doğuyor.

2005 Irak Anayasası'nda:

  • Madde 110/3 — mali ve gümrük politikası federal hükümetin münhasır yetkisinde
  • Madde 114/1 — gümrüklerin idaresi federal ve bölgesel makamlar arasında ortak yetki
  • Madde 115 ve 121 — federal sistemde bölgesel düzenlemelere öncelik tanıyan çerçeve; IKBY lehine yorumlar bu maddelere dayanıyor

Madde 114 "ayrıntılar kanunla düzenlenir" diyor. O kanun çıkarılamadı. Gümrük yetkisinin nasıl paylaşılacağı ve gelirlerin nasıl toplanacağı bu yüzden boşlukta kaldı.

Sonuç: politika federal, idare fiilen bölünmüş. Aradaki boşluğu ihracatçı dolduruyor.

Kapılar

Rejim Kapılar
IKBY idaresinde İbrahim Halil (Habur karşısı), Pervezhan / Bashmakh (İran sınırı)
Federal idarede Umm Kasr, Trebil, Safwan, Şalamçe

Önemli nüans: fiili işletme ile anayasal yetki aynı şey değil. Federal hükümet bu kapıları tam entegre etmeye çalışıyor; IKBY fiilî idareyi sürdürüyor. Bugünkü gerilimin özü bu.

Çifte tahsilat: Musul Barajı kontrol noktası

Ticaret Bakanlığı'nın TBMM'ye verdiği yanıt durumu açıkça ortaya koyuyor: IKBY, İbrahim Halil'de kendi gümrük vergisini tahsil ediyor; mal federal Irak'a ilerlediğinde Irak Merkezi Hükümeti Musul Barajı Kontrol Noktası'nda yeniden vergi alıyor.

Bakanlık bunun sebebini de yazıyor: IKBY federal ASYCUDA uygulamasını yürürlüğe koymadığı için iki idarenin işlemleri tek kayıt ve tahsilat altında birleşmiyor.

Ayrıca 12 Ekim 2024'ten beri İbrahim Halil'den giren tırın, aynı manifesto ile 72 saat içinde Musul Barajı noktasına ulaşması şartı uygulanıyor. Gecikme, sevkiyatın kayıt zincirini kırar.

⚠ Abartmayın: "Her üründe vergi iki katına çıkıyor" demek doğru değil. Doğrulanmış olan, iki ayrı idarenin iki ayrı noktada tahsilat yapması. Ürün bazında oranlar, matrahlar ve mahsup/iade olup olmadığı doğrulanamadı.

Uygunluk belgeleri: iki ayrı sistem

Denetim de bölünmüş:

Bölge Yetkili kurum Sevk öncesi inceleme
IKBY KSQCA Intertek (2014'ten beri), New Standard
Federal COSQC Yetkilendirilmiş kuruluşlar

Kritik soru şu: IKBY'den alınan uygunluk belgesi federal bölgede geçerli mi?

Cevap net değil. Karşılıklı tanımanın genel ve otomatik olduğunu gösteren güvenilir kaynak bulunamadı. Kaynaklar iki sistem arasında uygulama uyumu ve karşılıklı tanıma konusunda süregelen ihtilaf olduğunu gösteriyor. Pratikte belge kabulü ürüne, kapıya ve denetim makamına göre değişebiliyor.

İhracatçı için anlamı: Malın federal bölgeye gideceğini biliyorsanız, IKBY belgesinin yeterli olacağını varsaymayın. Sevkiyat öncesi ithalatçıdan ve gümrük müşavirinden yazılı teyit alın.

Sezonsal tarımsal vergiler: kayısı vakası

IKBY, yerli üretimi korumak için tarımsal ürünlerde sezonsal ilave vergi getirebiliyor. Oranlar sezon içinde değişebiliyor ve önceden öngörülemiyor.

GAİB'in Haziran 2023 tarihli duyurusu somut bir örnek veriyor: İbrahim Halil'den ihraç edilen Türkiye menşeli kayısıda IKBY'nin uyguladığı gümrük vergisi tır başına 13 bin ABD dolarına çıktı (kilo başına ilave 750 dinar) ve yaklaşık 20 tır sınırda beklemek zorunda kaldı. İtirazlar sonrası vergi tır başına 6 bin dolara (kilo başına 350 dinar) indirildi.

Bakanlık kaynakları, benzer sezonsal kararların IKBY tarafından her yıl alındığını, o yıl kayısıda alışılmışın üzerine çıkıldığını belirtiyor.

Ders: Tarım ürünlerinde sevkiyat planını, sezon ortasında vergi değişebileceği varsayımıyla kurun.

Gelir paylaşımı: çözüm önerisi masada

29 Haziran 2026 tarihli Ekonomi Bakanlar Kurulu oturumunda bir tavsiye kararı alındı: ortak komite kurulması, sınır kapılarının taranması, gümrük prosedürlerinin birleştirilmesi ve gümrük gelirlerinin %50-%50 paylaşılması.

Öneri iki model içeriyor: gelirlerin önce federal Maliye'ye aktarılıp IKBY payının aylık devri, ya da kapıda iki ayrı hesap açılarak otomatik bölüşüm.

Ancak bunun nihai olarak onaylanıp yürürlüğe girdiği doğrulanamadı. Eldeki kaynak bunun öneri/tavsiye aşamasında olduğunu gösteriyor. Onaylanması, çifte tahsilat sorununu bitirebilir — bu sayfanın izlenmesi gereken en önemli eşiği.

Varış yeri her şeyi değiştirir

Sözleşmede en çok atlanan madde bu.

IKBY içinde kalacak mal (Duhok, Erbil, Süleymaniye): Çoğu durumda IKBY gümrük rejimi ve belgeleri yeterli olabiliyor.

Federal bölgeye gidecek mal (Bağdat, Basra, Musul): Federal gümrük ve standardizasyon rejimi belirleyici hale geliyor; ek belge, yeniden muayene ve Musul Barajı'nda ikinci tahsilat devreye girebiliyor.

Aynı ürün, farklı varış noktası, farklı kontrol ve farklı toplam maliyet. Tüm ürünler için tek tip bir tarife olduğunu doğrulayan kaynak yok — bu yüzden ürün ve güzergâh bazında teyit şart.

Sevkiyat öncesi kontrol listesi

  • Malın nihai varış yeri sözleşmede yazılı mı? (IKBY içi mi, federal bölge mi)
  • Varış yerine uygun uygunluk belgesi hangi kurumdan alınacak — KSQCA mı COSQC mü?
  • Federal bölgeye gidecekse IKBY belgesinin kabul edileceği yazılı olarak teyit edildi mi?
  • Tır, aynı manifesto ile 72 saat içinde Musul Barajı noktasına ulaşabilecek mi?
  • Sözleşmede çifte tahsilat riski kime ait? Yazılı mı?
  • Tarım ürünüyse sezonsal ilave vergi ihtimali fiyata yansıtıldı mı?

Neyin doğrulanmadığını bilin

  • IKBY ve federal uygunluk belgelerinin karşılıklı tanınıp tanınmadığı
  • Çifte tahsilatta ürün bazında oranlar, matrahlar ve mahsup/iade olup olmadığı
  • %50-%50 gelir paylaşımı önerisinin bugünkü onay durumu
  • Varış yerine göre maliyet farkının ürün bazında tarifesi

Bu dördü de sözleşme yazarken varsayımla doldurulmamalı; ithalatçıdan, gümrük müşavirinden ve Erbil Ticaret Ataşeliği'nden (erbil@ticaret.gov.tr) teyit alın.

Uluslararası çapraz doğrulama

İki ayrı rejim olduğu tespiti Türk kaynaklarına özgü bir okuma değil. ABD Ticaret Bakanlığı'nın Irak Country Commercial Guide'ı, kendi ihracatçısına pazara girişi anlatırken aynı ayrımı kuruyor ve bir adım daha ileri gidiyor: "IKBY içindeki yatırım ve ticaret kuralları — 2006 tarihli Kürdistan Bölgesi Yatırım Yasası'nda tanımlandığı hâliyle — Irak'ın geri kalanına göre daha liberal ve içinde yol almak daha kolay."

Aynı rehberin dağıtım bölümü fiili trafiği de doğruluyor: "Malların çoğu ülkeye önce IKBY'den giriyor, özellikle Erbil Uluslararası Havalimanı ve Duhok'taki Türkiye sınır kapısı İbrahim Halil üzerinden."

İkisi birlikte okunduğunda bu sayfanın merkezî uyarısı güçleniyor: mal ülkeye kolay olan kapıdan giriyor, ama nihai varış yeri federal bölgeyse zor olan rejime tabi oluyor. Girişin kolaylığı sürecin tamamının kolay olduğu anlamına gelmiyor; asıl maliyet iki rejim arasındaki geçişte, yani Musul Barajı'nda doğuyor. Bu yüzden "IKBY üzerinden giriyoruz, sorun yok" cümlesi, malın nereye gideceği söylenmeden bir şey ifade etmiyor.

Daha yeni ve daha keskin bir teyit, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 2025 Yatırım Ortamı Raporu'ndan geliyor. Rapor, IKBY'de ve federal Irak'ta iş yapacak firmaların her iki yerde ayrı ayrı tescil olmak zorunda olduğunu yazıyor ve şu gözlemi ekliyor: yalnızca IKBY'de tescilli olup federal Irak'ta tescilli olmayan firmalar, malı IKBY'den Irak'ın geri kalanına sevk etmekte engellerle karşılaştıklarını bildiriyor.

Bu, sayfanın kontrol listesindeki "varış yeri sözleşmede yazılı mı" sorusunun neden ilk sırada olduğunu açıklıyor: mesele yalnız belge ve vergi değil, alıcınızın tescil durumu. Federal bölgeye satıyorsanız, ithalatçınızın yalnız IKBY tescili olup olmadığını sorun.

Aynı rapor IKBY'de bildirilen sorunlar arasında "sınır kapılarında veya IKBY vilayetleri arasında malların ithalatına ilişkin şeffaf olmayan ya da yolsuzluğa açık uygulamaları" da sayıyor — yani öngörülemezlik iki rejim arasındaki geçişle sınırlı değil.

(ABD rehberinin alıntılanan bölümlerinin yayın tarihi 2 Kasım 2021. Yapısal gözlem için geçerli; oran, tarife ve güncel prosedür için kullanılmamalı — bu sayfadaki 2024 ve 2026 tarihli gelişmeler daha yenidir.)

Avusturya Federal Ekonomi Odası (WKO, 5 Mayıs 2025) aynı ayrımı nasıl tarife uygulandığı üzerinden ölçüyor. Merkezî Irak'ta GTİP numarasına göre gümrükleme sınırlı biçimde var; WKO'nun bilgisine göre Bağdat Havalimanı'ndan giren mallar — özellikle ilaç ve tıbbi cihaz — çoğu durumda GTİP'e göre vergilendiriliyor. Kürdistan Bölgesi'nde GTİP esaslı gümrükleme henüz yok. Şimdiye kadar oran %5–15, üzerine %3–4 vergi; ödenecek tutar çoğu zaman ithalatçının ne kadar iyi bağlantıları olduğuna bağlı.

Bu, sayfadaki "IKBY kuralları daha liberal" tespitine ölçü koyuyor: liberal olmak burada öngörülebilir demek değil. Çin Ticaret Bakanlığı'nın "Irak'ın HS kodları çoğu ülkeyle uyuşmuyor, oran belirlemek çok zor" kaydının arkasındaki mekanizma da kısmen bu — sorunun bir kısmı kod uyumsuzluğu, bir kısmı kapıların bir bölümünde GTİP'in fiilen işletilmemesi.

⚠️ WKO Avusturyalı KOBİ'ye yazıyor; oran bandı 5 Mayıs 2025 durumu. Güncel tarife için gümrük müşavirinizden teyit alın.

İlgili

İki rejimin ödeme tarafına yansıması için ASYCUDA ve Irak'tan İhracat Bedeli Tahsilatı, maliyet farkının kur boyutu için Irak'ta Kur Makası rehberlerine bakın.