Sevk öncesi inceleme (Pre-Shipment Inspection, PSI), Irak'ın ithalatta uyguladığı ürün güvenliği tedbirlerinin en önemlisi. Raporların altını çizdiği bir nokta var: bu uygulama Türkiye'ye özel değil, Irak'a mal ihraç eden tüm ülkelere uygulanıyor. Yalnızca yetkilendirilen kuruluşlar ülkeye göre değişebiliyor.
İki ayrı rejim: merkezi Irak ve IKBY
Bu ayrımı baştan kurmak, sonraki her adımı belirliyor.
Merkezi Irak yönetiminde kalite altyapısından sorumlu kurum, Planlama Bakanlığı'na bağlı Merkezi Standardizasyon ve Kalite Kontrol Kurumu (COSQC) — cosqc.gov.iq. Sevk öncesi inceleme, COSQC'nin yetkilendirdiği özel kuruluşlar eliyle yürütülüyor.
Irak Kürt Bölgesel Yönetimi'nde yetkili kurum, IKBY Planlama Bakanlığı'na bağlı Standartlar ve Kalite Kontrol Kurumu (KSQCA) — ksqca.org. KSQCA'nın görevi, COSQC ile eşgüdüm içinde federal ve uluslararası standartların kabulü ve uygulanmasının denetimi. IKBY hem sınırda hem ülke içinde denetim yapıyor.
Kim denetliyor
COSQC tarafından yetkilendirilmiş kuruluşlar (merkezi yönetim listesi): Bureau Veritas, TÜV Austria, Applus Norcontrol Slu, Sunchinne Quality Control, Intertek International Limited, Lox Quality Control & Tic Quality Control, Baltic Control AS, TÜV Rheinland Middle East.
Irak'a ihracatta öne çıkanlar: Intertek (program adı Iraq Pre-Export Verification of Conformity — PVoC), TÜV Rheinland, SGS ve Bureau Veritas. Doğal taş raporu Cotecna'yı da geçmiş yıllarda görev alan kuruluşlar arasında sayıyor.
Türkiye'de yetkilendirilmiş kuruluşlar (hazır giyim raporundan): Applus Türkiye, Bureau Veritas Türkiye, Intertek Türkiye, TÜV Austria Türk.
IKBY'de tablo farklı. Sınır ve havalimanlarındaki uygunluk denetimini, 2014'te kurulan yerel New Standard Company yürütüyor; İbrahim Halil Sınır Kapısı, Hacı Ümran Sınır Kapısı, Erbil Uluslararası Havalimanı ve Sici Gümrük Sahası'nda laboratuvarları var. Irak Teknik Engeller Raporu'na dayanan verilere göre IKBY'ye ithal edilen ürünlerin yaklaşık %90'ı New Standard Company, kalan %10'u Intertek tarafından denetleniyor.
Sevk öncesi incelemeye tabi ürün grupları
Mücevher raporunun listesi, "regüle edilmiş ürün" kapsamının genişliğini gösteriyor:
- Gıda maddeleri
- Kimyasallar
- Mühendislik ürünleri
- Tekstil
- İnşaat malzemeleri
- Araç yedek parçaları ve lastikler
- Demir ve çelikten levhalar
- Giyim ve deriden mamul eşya
Gıda raporu bu listeye içecekler, kozmetikler ve ev kimyasallarını ekliyor. Rapor, PSI uygulamasının belirlenen ürünlerde teknik engel oluşturabildiğini açıkça belirtiyor — yani süreci maliyet ve takvim kalemi olarak planlamak gerekiyor.
Süreç nasıl işliyor
- Ürün grubunuzun regüle edilmiş ürün kapsamında olup olmadığını belirleyin.
- Yetkili gözetim kuruluşunun internet sayfasından talep formunu alıp Uygunluk Sertifikası başvurusu yapın.
- Kuruluş denetimi yapar: ambalaj, etiket bilgileri, mikrobiyolojik ve kimyasal analizler, üretim ve son kullanma tarihleri, raf ömrü, bileşen uygunluğu.
- Numuneler uygun bulunursa sevkiyata onay verilir ve Certificate of Conformity (CoC) düzenlenir.
- CoC olmadan ürün Irak gümrüklerinde serbest bırakılmıyor.
Habur–İbrahim Halil hattında pratik işleyiş
İhracatın büyük bölümü Habur Gümrük Müdürlüğü'nden çıkıp karşıdaki İbrahim Halil Gümrük Müdürlüğü'nden Irak'a giriyor. Bu hatta üç ayrıntı işi doğrudan etkiliyor:
- Sevk öncesi inceleme İbrahim Halil'de yapılıyor. Hangi kuruluşun yaptığı ürün grubuna göre değişiyor (halı ve hazır giyimde Intertek, kanatlıda New Standard Company).
- Musul Barajı Gümrük Kontrol Noktası IKBY'den merkezi Irak'a geçiş noktası. Burada uygunluk belgesi kontrolü yapılmıyor; ancak ilave gümrük vergisi kontrol ediliyor ve İbrahim Halil'de tahsil edilmemişse burada tahsil ediliyor. Yükün nihai varış noktası merkezi Irak ise bu kalemi baştan hesaba katın.
- İthalat denetimleri gümrük kapılarında Maliye Bakanlığı'na bağlı Gümrükler Genel Komisyonu tarafından yürütülüyor.
"Irak Kalite" işareti — yeni ve genişleyen zorunluluk
İklimlendirme raporunun aktardığına göre COSQC, 1 Temmuz 2024'ten itibaren ev klimaları (GTİP 84158290 ve 84151090) dahil altı ürün grubu için "Irak Kalite" işaretini zorunlu kıldı. İkinci aşamada ithalatçı ve üreticilerin tüm elektrikli ürünler ve sigaralar için bir takip sistemi benimsemesini gerektiren yeni bir direktif yürürlüğe girdi ve 15 Eylül 2025'ten itibaren tüm elektrikli ürünler ile sigaralarda "Irak Kalite" işareti zorunlu hâle geldi.
Elektrikli ürün ihraç ediyorsanız bu, CoC'den ayrı ve ek bir yükümlülük.
Piyasa gözetimi zayıf, denetim ithalatta yoğunlaşıyor
Mücevher raporunun tespiti: Irak'a ithal edilen ürünlerin güvenlik şartlarına uygunluğu genellikle ithalat aşamasında denetlendiği için, yerli ve ithal ürünlerin piyasa içi gözetimi yaygın değil. Etiket, işaret, ambalaj ve belge kontrolünün piyasa gözetimi görev alanlarına göre bakanlıkların sorumluluğunda.
Pratik sonucu şu: sınırı geçmek en kritik eşik. Sonrasında düzeltme imkânı sınırlı olduğu için, uygunluk çalışmasının tamamını sevkiyat öncesine yığmak gerekiyor.