ANKARA T.C. Ticaret Bakanlığı'nın Irak için hazırladığı sektör raporlarından üçü ilk bakışta birbiriyle ilgisiz alanları anlatıyor: mobilya, iklimlendirme ve mücevher. Yan yana okunduğunda ise aynı tabloyu çizdikleri görülüyor. Üç sektörün talebi tek bir motora bağlı ve üçü aynı üç riske açık.

Ortak motor: yeniden yapılanma ve genç nüfus

Her üç raporun fırsat bölümü aynı yerden başlıyor. Irak yeniden yapılanma sürecinde; konut, ofis, otel ve kamu binası yatırımları artıyor. Şehirleşme ve genç nüfusun büyüklüğü talebi besliyor. Mobilya raporu ev, ofis, otel ve kamu binalarında yenileme talebinin arttığını ve bunun orta-üst segment için istikrarlı bir pazar yarattığını kaydediyor. İklimlendirme raporu konut, ofis ve otel yatırımlarındaki artışı doğrudan sektörün talebiyle ilişkilendiriyor. Mücevher raporu ise şehirleşme ve nüfus artış hızını talebin sürükleyicisi olarak gösteriyor.

Yani üç sektör de aynı inşaat ve şehirleşme dalgasının farklı kalemleri. Bir müteahhit projesi tamamlandığında sırayla iklimlendirme, mobilya ve — hane geliri yükseldiğinde — mücevher talebi doğuyor.

Ortak boşluk: yerli üretim atıl durumda

Üç raporun da altını çizdiği ikinci ortaklık, talebin neden ithalatla karşılandığı. Sebep sektörel değil yapısal.

Mobilya raporu bunu en açık biçimde anlatıyor: Irak ekonomisi büyük ölçüde petrol gelirine dayandığı için imalat sanayi sınırlı kalmış. Geçmişte Hilla, Necef ve Süleymaniye mobilya ve ahşap el işçiliğiyle tanınırken, buralardaki üretim neredeyse ortadan kalkmış. Rapora göre ülke genelinde imalat sanayisine ait kayıtlı binlerce fabrika bulunmasına rağmen çoğu atıl durumda.

Mücevherde tablo benzer: köklü bir sektör ve yüksek talep var, ancak üretim geleneksel el işçiliğinde kalmış ve kapasite yetersiz. İhtiyacın önemli kısmı ithalatla karşılanıyor. İklimlendirmede ise yerlileşme yönünde ilk adımlar görülüyor — Kerbela'daki Al-Warith fabrikası, Irak'ın klima üretiminde türünün ilk örneği olarak sunuluyor ve ithal ikamesine yönelik stratejik bir hamle olarak tarif ediliyor.

Ortak kırılganlık: petrol

Asıl bağlantı burada. İklimlendirme raporunun genel değerlendirmesi Irak ekonomisinin çerçevesini net çiziyor: bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 90'ı ham petrol satışına bağlı, devlet üretim tesislerinin büyük çoğunluğunu elinde tutuyor, işgücü piyasası kamu istihdamı odaklı. Petrol fiyatı ekonominin kaderini belirleyen en önemli faktör.

Mücevher raporu aynı mekanizmanın tüketiciye yansımasını anlatıyor: petrol gelirlerinin arttığı dönemde hem kamu harcaması hem özel tüketim yükseliyor, fiyat düştüğünde talep geriliyor. Bu, üç sektörü de aynı anda etkileyen bir dalgalanma demek — çünkü üçünün alıcısı da aynı gelir havuzundan besleniyor.

Ortak risk seti

Raporlar tehdit bölümlerinde de büyük ölçüde örtüşüyor.

Uzak Doğu rekabeti. İklimlendirmede başta Çin olmak üzere Uzak Doğu ülkeleri düşük maliyetle öne çıkıyor. Mobilyada Çin, Vietnam, Malezya ve Polonya dünya ticaretinde güçlü konumda ve Irak gibi gelişmekte olan pazarlarda Türk ürünüyle doğrudan rekabet ediyor.

Korumacılık ve ani mevzuat değişikliği. Irak merkezi hükümeti yerli üretimi teşvik etmek için ilave gümrük vergisi ve ithalat yasağı gibi tedbirlere başvuruyor. Mücevher raporu buna somut bir uyarı ekliyor: gümrük mevzuatı hızla değişebildiği için ithalattan önce ürünün yasaklanıp yasaklanmadığına ve ilave vergiye tabi olup olmadığına bakmak gerekiyor. Mücevherde gümrük vergisi oranı yüzde 5.

Kaçak ve taklit. İklimlendirme raporu, gerekli izinler alınmadan ülkeye sokulan denetimsiz ürünlerin piyasayı bozduğunu; fikri mülkiyet korumasının yeterince işlemediği için taklit ve tağşişin yaygın olabildiğini kaydediyor.

İki yönetim, iki gümrük

Üç raporun da işaret ettiği yapısal sorun, Irak'ta tek bir gümrük rejimi bulunmaması. Mücevher raporu bunu en açık ifade ediyor: merkezi hükümet ile Kuzey Irak Bölgesel Yönetimi arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle ortak gümrük kanunu veya tarifesi uygulanamıyor. IKBY bazı ürünlerde farklı tarife, ithalat yasağı ve korunma önlemi uygulayabiliyor. Habur ve İbrahim Halil kapılarında, Irak'ın diğer kapılarından farklı bir rejim geçerli olabiliyor.

Sonuç, ihracatçı için doğrudan bir planlama sorunu: verginin ne olacağı yalnız ürüne değil, malın giriş ve varış yerine de bağlı.

Çerçeveyi tamamlayan bir bilgi de mevzuat tarafında. Irak Dünya Ticaret Örgütü'ne taraf değil, dolayısıyla DTÖ anlaşmalarının getirdiği bağlı tarife ve yükümlülüklere tabi değil. Geniş kapsamlı bir serbest ticaret anlaşması ağı da yok; ticaret ikili protokoller ve ekonomik-teknik işbirliği anlaşmaları çerçevesinde yürüyor. Türkiye ile bir STA müzakeresi geçmişte gündeme gelmiş ancak güvenlik, siyasi istikrar ve mevzuat uyumsuzluğu nedeniyle ilerlememiş.

Sektöre özel üç not

Ortak tablonun dışında her raporun kendi uyarısı var.

Mobilyada tüketici tercihi farkı öne çıkıyor: Iraklı alıcının estetik anlayışı, renk, ölçü ve tasarım tercihleri Türkiye pazarındakinden farklılaşabiliyor. Bu beklentiyi doğru okuyamamak ürün uyumsuzluğuna ve stok sorununa yol açıyor.

Mücevherde ödeme riski öne çıkıyor; rapor uluslararası ödeme şekillerinden peşin ödeme ile çalışılmasını öneriyor. Türkiye'nin en çok altın mücevher ihraç ettiği ülkeler arasında Irak, BAE, Almanya, ABD, Hong Kong ve Libya sayılıyor.

İklimlendirmede ise pazarın aktörlerini tanımak öneriliyor. Bağdat merkezli, Erbil ve Basra'da şubeleri bulunan Al-Taqeef gibi büyük ithalatçılar ile yerel üretici ve özel sektör aktörleriyle ilişki kurmak, hem ihracat hem ortak yatırım açısından kritik görülüyor.

Üç rapor da aynı yere varıyor: Irak'ta pazarı büyütmenin yolu tek seferlik satıştan değil, yerel ortaklık ve uzun vadeli ilişkiden geçiyor.

Kaynak: T.C. Ticaret Bakanlığı — Irak Mobilya Sektörü Pazar Araştırması Raporu · Irak İklimlendirme Sektörü Pazar Araştırması Raporu · Irak Mücevher Sektörü Pazar Araştırması Raporu